Blog

Cryptosporidium tegundir eru frumdýr sem lifa í smágirni sýktra manna og dýra (einkum kálfa). Tvær tegundir valda mestum fjölda sýkinga hjá fólki, Cryptosporidium parvum sem smitar bæði menn og dýr og Cryptosporidium hominis sem smitar eingöngu fólk.Sýkillinn skilst út með hægðum, getur mengað hendur og yfirborð og þannig borist manna á milli. Sýkilinn er einnig að finna í jarðvegi, mat og vatni þar sem sýktir menn eða sýkt dýr hafa verið. Vatn er oft talið líkleg uppspretta smits.&nbsp;Meðgöngutími, þ.e. tími frá smiti þar til einkenni koma í ljós er einn til tólf dagar, oftast tveir til tíu dagar eftir að smitun átti sér stað.Einkenni eru misslæm og eru sumir einkennalausir. Helstu einkenni eru niðurgangur, lausar og vatnskenndar hægðir, magakrampi, ólga í maga og væg hitahækkun.&nbsp;Frískir einstaklingar losa sig við sýkilinn og verða einkennalausir á þremur til fjórum vikum.&nbsp;Ónæmisbældir einstaklingar losa sig síður við sýkilinn og geta verið með langvarandi sýkingu sem ekki batnar.Greining smitaðra fer fram með PCR prófi á saursýnum. Greiningarnæmni PCR er meiri en með smásjárskoðun sem áður var notuð svo greindum tilfellum í fyrra fjölgaði um 50 fram yfir árið á undan.<figure id="figure-anobydt60mlxkfhx5k"><img id="anobydt60mlxkfhx5k" src="https://cdn.durable.co/blocks/fubilPQcKC9ZjdZdN5EZOtfWcN0Jb30pd6QWzo2BsNrt2DUi7dWCmuZCnUho1sa2.jpg" alt="Sunset Picnic" title="Sunset Picnic" class="object-cover bg-gray-100 rounded-lg md:rounded-xl lg:rounded-2xl" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;" data-corners="default" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/blocks/fubilPQcKC9ZjdZdN5EZOtfWcN0Jb30pd6QWzo2BsNrt2DUi7dWCmuZCnUho1sa2.jpg" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;"></figure><h2>Fyrirbyggjandi aðgerðir – Gott hreinlæti</h2>Handþvottur með vatni og sápu eftir salernisferðir, eftir snertingu við dýr og fyrir alla meðferð matvæla. Þvo hendur eftir bleyjuskipti jafnvel þótt notaðir hafi verið hanskar.Cryptosporidium er harðger sýkill sem getur lifað lengi utan líkama og hann er ónæmur fyrir sótthreinsunarefnum sem innihalda klór eða alkóhól.Forðast þarf að gleypa ómeðhöndlað yfirborðsvatn eða sundlaugavatn.Æskilegt er að þvo og/eða afhýða hrátt grænmeti og ávexti fyrir neyslu.<figure id="figure-rhmk3eycf8lxkfiou4"><img id="rhmk3eycf8lxkfiou4" src="https://cdn.durable.co/shutterstock/7BikI4GtGMzgt4nQoj1Rpuy1LT24In7EdeFqe83AmsWDw2JDKxAMxbAy2L2YeBHZ.jpeg" alt="Washing Hands, Global Handwashing Day" title="Washing Hands, Global Handwashing Day" class="object-cover bg-gray-100 rounded-lg md:rounded-xl lg:rounded-2xl" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;" data-corners="default" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionX="undefined" data-positionY="undefined" data-fullWidth="false"/></figure><h2>Viðbrögð við stökum sýkingartilfellum eða faraldri</h2>Þeir sem eru með staðfesta sýkingu mega ekki fara í sund eða potta á meðan einkenni eru til staðar og æskilegt er að ef staðfesting eða grunur er um sýkingu sé ekki farið í sund í 2 vikur eftir að einkennum líkur. Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir bleyjubörn.&nbsp;Smitaðir ættu ekki að mæta til vinnu fyrr en 2 dagar eru liðnir frá síðustu einkennum.Smitaðir ættu að forðast meðhöndlun matvæla þar til 3 dagar eru liðnir frá síðustu einkennum.&nbsp;Börn með einkenni mega ekki vera á leikskóla eða í skóla á meðan þau eru með einkenni og þar til tveir dagar eru liðnir frá síðustu einkennum (niðurgangi).&nbsp;Hafi börn verið veik eru forráðamenn þeirra í aukinni hættu á veikindum. Mælt er með vandlegum þrifum á salernum og/eða bleyjuskiptisvæðum og yfirborðsflötum þar í kring með vatni og sápulausn og að leikföng séu þrifin í uppþvottavél, þvottavél og þurrkara á háum hita eða strokið af með sápulausn í vatni.&nbsp; Harpa Lind Björnsdóttir heilbrigðisfulltrúi hjá HER tók samanUpplýsingar teknar af vefsíðu embættis landlæknis og CDC og aðlagaðar aðstæðum.<a data-mce-href="https://island.is/smitsjukdomar-ao" href="https://island.is/smitsjukdomar-ao">https://island.is/smitsjukdomar-ao</a> &nbsp;- undir Launsporasýking<a data-mce-href="https://www.cdc.gov/parasites/crypto/childcare/outbreak.html" href="https://www.cdc.gov/parasites/crypto/childcare/outbreak.html">Responding to Crypto Outbreaks at Childcare Facilities | Cryptosporidium | Parasites | CDC</a>

Fræðsla um Cryptosporidium

Stack of old, broken and obsolete laptop pc computer for repair and recycle

Raftækjaúrgangur er vaxandi vandamál á heimsvísu. Á hverju ári leggja Sameinuðu þjóðirnar (Unitar - United Nations Institute for Training and Research) mat á hversu mikill raftækjaúrgangur fellur til árlega. Í samantekt stofnunarinnar fyrir árið 2022 er talið að 62 milljónum tonna raftækja hafi verið fargað. Raftækjaúrgangur hefur aukist um 82% síðan árið 2010 og í fyrrahaust vakti Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) athygli á þeirri miklu mengun og hættu sem raftækjaúrgangur orsakar. Talið er að mengunin skapi ekki síst heilsufarstengd vandamál hjá börnum og konum. &nbsp;Á Íslandi er áætlað að um 7000 tonn af raftækjaúrgangi falli til árlega en einungis 30-40% skili sér í endurvinnslu. Ýmis átaksverkefni hafa verið sett á laggirnar til að auka skil á raftækjum til endurvinnslu en þrátt fyrir það hafa skilatölur ekki hækkað. Átaksverkefnin hafa gengið út á fræðslu almennings og færa söfnunarkassa nær almenningi. Árangurinn hefur látið á sér standa en til dæmis skilaði söfnunarátak Umhverfisstofnunar og Úrvinnslusjóðs árið 2020 nánast engum árangri. Sveitarfélög hafa reynt að vera með söfnunarbíl fyrir minni rafræki í hverfunum en ekki er að finna upplýsingar um árangur verkefnisins. &nbsp;Í júní 2021 var gefin út stefna í úrgangsmálum á Íslandi með yfirskriftinni „Í átt að hringrásarhagkerfi“. &nbsp;Þar er meðal annars lögð áhersla á nauðsyn þess að auka söfnun á raf- og rafeindatækjaúrgangi og uppfylla söfnunarmarkmið um 65% endurskil sem tók gildi árið 2019. &nbsp;Engar aðgerðir, sem stefnt er á varðandi raftækjaúrgang, hafa komið til framkvæmda. &nbsp;<figure id="figure-z7wyx80ipxlxketwt9"><img id="z7wyx80ipxlxketwt9" src="https://cdn.durable.co/shutterstock/37TJV8m4dUXYcdY0r7vd4Muky2pX8jTNKubV7bRHR5a631v0DjNJzP9jX6ZMdosb.jpeg" alt="Paper box with Computer Hardware part electronic waste isolated on white background" title="Paper box with Computer Hardware part electronic waste isolated on white background" class="object-cover bg-gray-100 rounded-lg md:rounded-xl lg:rounded-2xl" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;" data-corners="default" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/shutterstock/37TJV8m4dUXYcdY0r7vd4Muky2pX8jTNKubV7bRHR5a631v0DjNJzP9jX6ZMdosb.jpeg" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;"></figure>Af ofangreindu má sjá að nauðsynlegt er að grípa til annarra aðgerða en þeirra sem nú þegar hafa verið reyndar án merkjanlegs árangurs. Það er lykilatriði að skilja hvað hindrar fólk í að skila inn raftækjaúrgangi og því þarf að skoða hegðun og viðhorf almennings til endurvinnslu og endurnýtingar á raftækjum. Tillögur að úrlausn þurfa að byggja á slíkri skoðun. &nbsp;Þessa aðferðafræði hafa nokkur lönd nýtt og í Bretlandi starfar teymi sem kallast The Behavioural Insights Team (BIT) sem skoðar hvernig hegðun fólks mótast af mismunandi þáttum. Þetta teymi hefur gert heildstæða rannsókn á áhuga almennings á grænum valkostum. Teymið komst að því að 90% almennings vildi gjarnan endurvinna með einum eða öðrum hætti og að um 79% almennings var reiðubúinn til að láta gera við hluti og endurnýta. &nbsp;Margt hefur verið reynt og skoðað í þessum efnum. Áhrif góðs aðgengis að söfnunarstöðum raftækjaúrgangs eru til staðar og tilraunaverkefni í Cambridge í Englandi sýndi skil raftækja aukast með fjölgun söfnunarstaða. Aukning í skilum sást þegar söfnunarstaðir voru gerðir meira áberandi t.d. málaðir í skærum litum. Fræðsla um mikilvægi raftækjaskila til endurvinnslu þarf að vera markviss og skýr þannig að allir viti hvað hægt er að endurvinna. Umhverfisstofnun Bandaríkjanna telur að stór hluti raftækja endi í urðun einfaldlega vegna þess að almenningur veit ekki betur. Sýnt hefur verið fram á að merkingar með límmiðum sem á stendur „endurvinnanlegt“ skila árangri og auka meðvitund almennings um endurvinnslu og endurnýtingu. Skilagjöld á gömul raftæki hafa verið notuð sem hvatning sem virkar vel því fólk fær strax umbun. &nbsp;Fyrirtæki á Íslandi hafa notað skilagjöld með ágætum árangri. &nbsp;<figure id="figure-r579sefbelxkex4l3"><img id="r579sefbelxkex4l3" src="https://cdn.durable.co/blocks/ahJsT07cL8M6rEy4jzYgKIrKJ5qXtCExYeYoYESySFjJIt6ul4JOpf0OkjQbK6lZ.png" alt="Young people in conversation" title="Young people in conversation" class="object-cover bg-gray-100 rounded-lg md:rounded-xl lg:rounded-2xl" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;" data-corners="default" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/blocks/ahJsT07cL8M6rEy4jzYgKIrKJ5qXtCExYeYoYESySFjJIt6ul4JOpf0OkjQbK6lZ.png" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: center center;"></figure>Mjög áhugavert er að sjá í rannsókn BIT að 90% bresks almennings telur að stjórnvöld eigi að hvetja til meiri endurnotkunar og viðgerða á raftækjum. Þarna er samhljómur við nýjar reglur Evrópusambandsins sem hvetja til aukningar á viðgerðum á biluðum og skemmdum vörum með það markmið að draga úr sóun í hagkerfinu og neikvæðum umhverfisáhrifum. Sambærilegar reglur eru á stefnuskrá íslenskra stjórnvalda þó þær hafi ekki komið til framkvæmda. Tillögurnar byggja á einhvers konar endurgreiðslu til almennings á viðgerðarkostnaði en nauðsynlegt er að slíkar endurgreiðslur séu einfaldar og auðveldar í framkvæmd. Ákveðin hætta er á að endurgreiðslufyrirkomulag geti orðið of flókið í framkvæmd og það sæki ekki allir um endurgreiðslu sem eiga rétt á henni. Mögulegt er að endurgreiðsla yrði því ekki sá hvati sem henni er ætlað að vera.Til að auka viðgerðir og endurnýtingu raftækja þarf fyrst og fremst viðhorfsbreytingu, bæði hjá stjórnvöldum og almenningi. &nbsp;Stjórnvöld þurfa að stíga inn og gera almenningi auðveldara að endurnýta og endurvinna. Viðgerðir á raftækjum þurfa að vera raunhæfur og hagkvæmur valkostur þannig að almenningur hugsi um viðgerð sem fyrsta val og kaup á nýjum hlut sé í öðru sæti. Í dag eru hvatar til viðgerða fáir, varahlutir og viðgerðir eru dýrar samanborið við verð á nýju raftæki. Fyrir um ári síðan var sett af stað átak í Austurríki þar sem hver viðgerð á raftæki var niðurgreidd um allt að 200 evrum. Á einu ári voru 560 þúsund niðurgreiðslur nýttar en gert hafði verið ráð fyrir nýtingu 400 þúsund niðurgreiðslna á þremur árum. Mun færri raftækjum er hent og viðskipti á verkstæðum blómstra. Þetta dæmi sýnir hvernig einföld og markviss aðgerð af hendi stjórnvalda getur haft mikil áhrif. &nbsp;&nbsp; Anna JóhannesdóttirHeilbrigðisfulltrúi&nbsp;Heilbrigðiseftirlit Reykjavíkur&nbsp;

Greinar og fréttir

Fræðsla um Cryptosporidium

Raftækjaúrgangur, spennandi tækifæri stjórnvalda