Blog

<figure id="figure-a4i0jltu5mgkppt1z"><img id="a4i0jltu5mgkppt1z" src="https://cdn.durable.co/covers/aM91MULO2AzyCOL8usI1IpHE2DFG8VP6HcjEKC4Z246a12l7awBCWMy56QeasCjK.jpg" alt="" title="" class="object-cover bg-gray-100 rounded-sm md:rounded-md lg:rounded-lg" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;" data-corners="small" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/covers/aM91MULO2AzyCOL8usI1IpHE2DFG8VP6HcjEKC4Z246a12l7awBCWMy56QeasCjK.jpg" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;"></figure>Vegna áforma stjórnvalda um að leggja niður Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga þá birtist grein um málið eftir heilbrigðisfulltrúa sem birt er undir Skoðun á Vísi í dag:&nbsp;<ul><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252786990d/flaekjustig-i-skjoli-einfoldunar#0" href="https://www.visir.is/g/20252786990d/flaekjustig-i-skjoli-einfoldunar#0" target="_blank" rel="noopener">Flækjustig í skjóli einföldunar eftir Kolbrúnu&nbsp;Georgsdóttir</a></li></ul>Önnur grein um málefni þessu tengdu og komið er inn á í greininni hennar Kolbrúnar birtist einnig undir Skoðun á vísi í júní á þessu ári:&nbsp;<ul><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" target="_blank" rel="noopener">Einföldun stjórnsýslu sem snerist upp í andhverfu sína eftir Pétur Halldórsson</a></li><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252771311d/ekkert-heilbrigdiseftirlit-a-islandi-" href="https://www.visir.is/g/20252771311d/ekkert-heilbrigdiseftirlit-a-islandi-" target="_blank" rel="noopener" data-mce-selected="inline-boundary">Ekkert heilbrigðiseftirlit á Íslandi ? eftir Pétur Halldórsson</a></li></ul>FHU hvetur alla til að kynna sér málið og lesa vel skrifað efni um þetta mikilvæga málefni.&nbsp;

Um áform stjórnvalda - skoðanir heilbrigðisfulltrúa

Close up the  pouring purified fresh drink water from the bottle on table in living room

Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa (FHU) varar við áformum Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um að <a data-mce-href="https://island.is/samradsgatt/mal/4045" href="https://island.is/samradsgatt/mal/4045" target="_blank" rel="noopener">leggja niður heilbrigðiseftirlit á Íslandi</a>. Það hefur félagið gert með <a data-mce-href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" target="_blank" rel="noopener">umsögn </a>um mál nr. S-160/2025 inn á samráðsgátt.Félagið telur óábyrgt af stjórnvöldum að fara í svo umfangsmiklar breytingar án greiningar á mögulegum áhrifum og án samráðs við fagaðila í stéttinni. FHU undirstrikar mikilvægi þess að vandað sé til verka en miklir hagsmunir eru í húfi, sérstaklega fyrir almenning.Markmið heilbrigðiseftirlits er að búa almenningi heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felast í heilnæmu og ómenguðu umhverfi, meðal annars með því að efla öryggi matvæla og þjónustustarfsemi og fyrirbyggja mengun í umhverfinu. Þessum verkefnum, sem snúa að því að tryggja almannaheill, er þó stefnt í hættu, og má sem dæmi nefna vatnsvernd sem heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa haft með höndum allt frá árinu 1968. Þá er óvíst hvaða áhrif breytingin hefði á starfsemi sem myndi fá eftirlit tveggja stofnanna í stað einnar, t.d. leikskólar, veitingastaðir og útihátíðir. Ekki er heldur búið að fjalla um afdrif umfangsmeiri umhverfismála sem hafa verið unnin í nánu samstarfi milli heilbrigðiseftirlits og annarra stofnanna sveitarfélaganna, eins og t.d. meðhöndlun skólps.Óvissa ríkir um hvernig tvær aðskildar stofnanir muni samræma forvarnir gegn sjúkdómum og hættulegum efnum sem geta borist annars vegar með matvælum og hins vegar með öðrum hætti eins og t.d. í tengslum við almenningssalerni, fráveitu og efnanotkun.Hvert eiga íbúar að leita þegar upp koma vandamál vegna hávaða, ónæðis, mengunar eða matarsýkinga? Almenningur hefur hingað til getað leitað til einnar stofnunar í sínu héraði, þ.e. heilbrigðiseftirlitsins, en með fyrirhuguðum breytingum yrði í sumum tilfellum óljóst hvort eða til hvaða stofnunar fólk ætti að leita til.FHU telur að þessum og fleiri grundvallarspurningum sé ósvarað í núverandi áformum og hefur félagið því óskað eftir fundi með ráðherra til að ræða sjónarmið sín í von um að útfæra megi farsæla lausn sem samþættir hagsmuni almennings, sjónarmið rekstraraðila og skuldbindingar stjórnvalda.<a data-mce-href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" target="_blank" data-mce-selected="inline-boundary">Umsögn Félags heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa um mál nr. S-160/2025.</a>

Hagsmunir almennings eru í húfi

Í tilefni fundar ráðuneyta í gær undir yfirskini einföldunar á regluverki vill Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa (FHU) koma á framfæri að raungerist tillagan hafi það hvorki einföldun eftirlits né fækkun eftirlitsaðila í för með sér. Aðilar sem í dag fá eftirlit heilbrigðiseftirlits sem staðsett er í þeirra heimabyggð munu framvegis lúta eftirliti tveggja ríkisstofnana. &nbsp;Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa leggst gegn tillögunni og vill ítreka mikilvægi þess að áform um kerfisbreytingar af þessu tagi séu vel ígrunduð og nauðsyn þess að haft sé samráð við sérfræðinga í heilbrigðiseftirliti.“Tillögurnar sem kynntar voru í gær sýna mikið skilningsleysi á málaflokknum og þeim fjölbreyttu verkefnum sem heilbrigðiseftirlit sinnir”, segir Pétur Halldórsson, heilbrigðisfulltrúi og gjaldkeri félagsins. “Sveitarfélögin hafa haldið úti heilbrigðiseftirliti síðastliðin 124 ár. Lögbundið hlutverk heilbrigðiseftirlits, að standa vörð um heilnæmi umhverfis fyrir íbúa sína, virðist ekki vera haft að leiðarljósi í núverandi tillögum. Kynnt einföldun virðist einblína fyrst og fremst á leyfisskylda starfsemi en ekki heilbrigðiseftirlit almennt.&nbsp;Líklegt er að eftirlit frá tveimur stofnunum myndi auka kostnað hjá rekstaraðilum, skilvirkni eftirlits myndi minnka og hætt við að hagsmunir almennings muni gleymast en heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hefur gegnum tíðina verið öflugur málsvari hins almenna borgara.“FHU hvetur ráðuneytin til að setja hagsmuni almennings í forgang, endurskoða áformin og hefja raunverulegt samtal við fagfólk í heilbrigðiseftirliti áður en frekari skref eru tekin og íhuga það að stíga nokkur skref til baka, bæta gallaða löggjöf, draga úr gullhúðun og flækjustigi sem hefur skapast vegna vanhugsaðra breytinga sem gerðar hafa verið án nægilegrar fagþekkingar.&nbsp;FHU styður þó þá tillögu varðandi skráningakerfi heilbrigðiseftirlits sem gæti styrkt samræmingu milli svæða. FHU lýsir sig reiðubúin til að taka þátt í samtali um hvernig best væri að því staðið. Til upplýsinga:&nbsp;<a data-mce-href="https://fhu.is/blog/hvad-er-heilbrigdiseftirlit" href="https://fhu.is/blog/hvad-er-heilbrigdiseftirlit" target="_blank" rel="noopener" data-mce-selected="inline-boundary">Hvað er heilbrigðiseftirlit?﻿</a><a data-mce-href="https://fhu.is/blog/framt---heiln-ms-umhverfis----slandi" href="https://fhu.is/blog/framt---heiln-ms-umhverfis----slandi" target="_blank" rel="noopener">Framtíð heilnæms umhverfis á Íslandi</a><a data-mce-href="https://drive.google.com/file/d/1X_XLaQ9TsqEWffqYJDl2Wq0SgKRY0AH0/view?usp=sharing" href="https://drive.google.com/file/d/1X_XLaQ9TsqEWffqYJDl2Wq0SgKRY0AH0/view?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener">Fréttatilkynning frá SHÍ varðandi ákvörðun um breyta skipan heilbrigðiseftirlits á Íslandi</a>

Tvöföldun eftirlits í skjóli einföldunar – FHU varar við vanhugsuðum kerfisbreytingum

Hinn 28. júlí 2022 ályktuðu Sameinuðu þjóðirnar í fyrsta sinn um réttindi allra til heilnæms umhverfis og var Ísland meðal þeirra ríkja sem samþykktu ályktunina með yfirgnæfandi meirihluta. Heilnæmt umhverfi er ein af stoðum hagsældar og til að viðhalda heilnæmi umhverfis þarf samfélagið að fyrirbyggja hvers konar heilsuspillandi aðstæður í nærumhverfi fólks, hvort sem það er á heimilum, vinnustöðum, við tómstundir eða annars staðar þar sem fólk fer eða dvelur.Heilsuspillandi aðstæður Orsakir heilsuspillandi aðstæðna eru fjölbreyttar og má sem dæmi nefna smitsjúkdóma, rakaskemmdir í húsnæði, ónæði og skort á góðu hreinlæti. Ógætilega framleidd matvæli og aðrar vörur geta einnig verið heilsuspillandi, s.s. snyrtivörur, lyf, leikföng, fatnaður, húsgögn og byggingarefni. Mengun spillir líka heilsu fólks, t.d. í formi svifryks, ómeðhöndlaðs skólps og losunar spilliefna í vötn og jarðveg. Loftslagsbreytingar vegna losunar gróðurhúsalofttegunda valda svo enn frekari heilsuspillandi aðstæðum, m.a. í formi aukinna flóða, þurrka og gróðurelda.Ábyrgð nærsamfélagsins í 152 ár Frá því Ísland öðlaðist réttinn til sveitarstjórnar árið 1872 hefur það verið skylda fulltrúa nærsamfélagsins að hafa gætur á heilbrigðis-ásigkomulaginu á sínu svæði, þ.e. heilnæmi umhverfis. Upphaflega höfðu hreppsnefndir þetta hlutverk en einnig mátti fela það sérstakri heilbrigðisnefnd sem var yfirleitt skipuð sýslumanni, héraðslækni og bæjarfulltrúa.Heilbrigðissamþykktir sveitarfélaga Heilbrigðisnefndir höfðu framan af takmörkuð úrræði til að framfylgja réttindum íbúa til heilnæms umhverfis en það gjörbreyttist með setningu laga nr. 26 árið 1901 um heilbrigðissamþykktir í kaupstöðum, kauptúnum og sjóþorpum á Íslandi. Líkt og nafn laganna gefur til kynna fengu heilbrigðisnefndir heimild til að setja heilbrigðissamþykktir og innihéldu þær frá upphafi heildstæðar reglur um heilnæmi umhverfis sem tóku á hvers konar heilsuspillandi aðstæðum í nærumhverfi fólks.Heilbrigðisfulltrúar Líkt og upprunaleg samsetning heilbrigðisnefnda gefur til kynna þá krefst hlutverkið valds, fagþekkingar og umboðs nærsamfélagsins. Framan af sáu nefndarmenn alfarið um starfsemina en eftir því sem fólksfjölgun jókst höfðu þeir sífellt minni tíma aflögu frá aðalstörfum sínum. Úr varð hið sérhæfða starf heilbrigðisfulltrúa en sá fyrsti hóf störf í Reykjavík árið 1905 og árið 1940 var öllum sveitarfélögum orðið skylt að ráða heilbrigðisfulltrúa.Heilbrigðiseftirlit ríkisins Fram til ársins 1969 var heilbrigðiseftirlit alfarið í höndum heilbrigðisnefnda undir yfirstjórn Landlæknis en þá var Heilbrigðiseftirlit ríkisins stofnað til að styðja enn frekar við og samræma heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga í landinu. Heilbrigðissamþykktir voru t.a.m. samræmdar á landsvísu með heilbrigðisreglugerð, sem í dag heitir reglugerð um hollustuhætti, og þegar nafni stofnunarinnar var breytt í Hollustuvernd ríkisins árið 1981 fluttust sum sérhæfð eftirlitsverkefni til ríkisins, s.s. eftirlit með stærri verksmiðjum og matvælaframleiðslufyrirtækjum. Í dag er Heilbrigðiseftirliti ríkisins skipt upp í Umhverfisstofnun og Matvælastofnun og var það gert eftir að yfirstjórn málaflokksins fluttist frá heilbrigðisráðuneytinu til umhverfisráðuneytisins snemma.Tímabundin afturför Á undanförnum áratug hefur yfirstjórn málaflokksins verið í ólestri og framganga umhverfisráðuneytisins einkennst af skilningsleysi á tilgangi heilbrigðiseftirlits. Sem dæmi hefur verið <a data-mce-href="https://island.is/samradsgatt/mal/1228" href="https://island.is/samradsgatt/mal/1228" target="_blank" rel="noopener">reynt að afnema hæfniskröfur til heilbrigðisfulltrúa</a>, regluverkið gert flóknara með gullhúðun Evróputilskipunar í formi svokallaðrar <a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" target="_blank" rel="noopener">skráningarreglugerðar</a>&nbsp;og lögbundin gerð leiðbeininga til heilbrigðisnefnda hefur verið vanrækt vísvitandi. Þrátt fyrir þessa tímabundnu afturför eftir aldarlangt uppbyggingarstarf verður þörfin á vönduðu heilbrigðiseftirliti alltaf fyrir hendi líkt og nýleg dæmi sýna, s.s. varðandi skólahúsnæði, matvælalagerð, bensínstöðvar og margt fleira.Ákall til ríkisstjórnar og Alþingis Á þingmálalista núverandi ríkisstjórnar 31. mars nk. [2024] er frumvarp um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, þ.e. nýjustu útgáfu upprunalegu laganna um heilbrigðissamþykktir frá árinu 1901, með þeim tilgangi að endurskoða eftirlitskerfið með róttækum hætti. Vandinn er þó sá að í skýrslu starfshópsins sem frumvarpið á að byggja á er lagt til að afnema heilbrigðisnefndir, afleggja hæfniskröfur til heilbrigðisfulltrúa og færa öll verkefni heilbrigðiseftirlits frá sveitarfélögum til ríkis, jafnvel þó að í skýrslunni sé skýrt tekið fram að „ekki [liggi] fyrir upplýsingar um hver áhrif verða ef tiltekinn kostur er valinn“.Til að koma í veg fyrir alvarlega afturför fyrir heilnæmi umhverfis á Íslandi er nauðsynlegt að ríkisstjórnin og Alþingi sendi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra aftur að teikniborðinu, því þótt vissulega sé þörf á að betrumbæta heilbrigðiseftirlit þá er núverandi áformum ekki viðbjargandi.Pétur Halldórsson heilbrigðisfulltrúi Upprunalega birt í Morgunblaðinu 17. febrúar 2024

Framtíð heilnæms umhverfis á Íslandi

Allir eiga rétt á heilnæmu umhverfi, hvar sem fólk fer eða dvelur, en heilsuspillandi aðstæður geta skapast m.a. í tengslum við smitsjúkdóma, dvöl fólks í húsnæði, slysahættur, hættuleg efni, mengun, ónæði og neysluvörur á borð við matvæli og snyrtivörur. Sveitarfélögum er skylt að fylgjast með heilnæmi umhverfis á sínu svæði, þ.e. sjá um heilbrigðiseftirlit, og felst það í því að vakta, fyrirbyggja og bregðast við hvers konar heilsuspillandi aðstæðum í nærumhverfi fólks. Hlutverkið var fyrst sett í lög árið 1901 og er fjallað um það í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998.Hvað eru heilbrigðisnefndir og heilbrigðisfulltrúar? Heilbrigðisnefndir sveitarfélaga bera ábyrgð á heilbrigðiseftirliti og sveitarstjórnir kjósa í heilbrigðisnefnd eftir hverjar sveitarstjórnarkosningar. Á Íslandi eru 9 heilbrigðisnefndir og sér hver þeirra um heilbrigðiseftirlit á sínu svæði eða landshluta.Heilbrigðisnefndir ráða til sín heilbrigðisfulltrúa sem sjá um daglega framkvæmd heilbrigðiseftirlits í þeirra umboði, s.s. undirbúning leyfisútgáfu og eftirlit með starfsemi, vöktun neysluvatns og loftgæða, vettvangsviðbragð og aðstoð við almenning vegna heilsuspillandi aðstæðna og mengunarslysa, viðbragð vegna matarborinna sjúkdóma, upplýsingagjöf til nærsamfélagsins og frumkvæði að umbótum í þágu heilnæms umhverfis.Saman mynda heilbrigðisnefndir og heilbrigðisfulltrúar stjórnvaldið sem almennt er kallað Heilbrigðiseftirlitið.Hvenær þarf leyfi heilbrigðisnefndar? Starfsemi eða athafnir manna sem hafa teljandi áhrif á heilnæmi umhverfis þurfa leyfi heilbrigðisnefndar áður en starfsemin hefst. Þetta á t.d. við um samkomuhús, gistiþjónustu, snyrtistofur, veitingastaði, þvottahús, snyrtivöruframleiðslu, verkstæði, iðnað, notkun hættulegra efna eða hverskonar meðferð matvæla í atvinnuskyni*.Starfsemi sem er háð leyfi heilbrigðisnefndar getur einnig eftir atvikum þurft leyfi annarra stjórnvalda, s.s. byggingarfulltrúa vegna tiltekinnar notkunar mannvirkis eða sýslumanns vegna viðburða eða sölu áfengis.Hvaða kröfur þarf starfsemi að uppfylla? Stjórnandi viðkomandi starfsemi þarf að þekkja hvaða hættur fylgja starfseminni fyrir heilnæmi umhverfis og gera viðeigandi ráðstafanir. Fyrirbyggja þarf hættur eða draga úr þeim eftir því sem mögulegt er í samræmi við eðli þeirra og umfang, m.a. varðandi hreinlætisaðbúnað, mengunarvarnir og öryggi neysluvara fyrir neytendur.Þetta getur falið í sér að fylgjast með eigin starfsemi á skipulegan hátt, þ.e. með innra eftirliti, til að sannreyna og sýna fram á að starfsemin skapi ekki hættu fyrir almenning, neytendur eða umhverfið. Nánari kröfur eru jafnframt tilgreindar í lögum Alþingis, reglugerðum Stjórnarráðsins, samþykktum heilbrigðisefnda og skilyrðum starfsleyfa.*Starfsemi háð leyfi heilbrigðisnefndar er tilgreind í IV. viðauka laga um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, og 20. gr. laga um matvæli, nr. 1995.

Hvað er heilbrigðiseftirlit?

Kjöthakk sem ekki er nægilega vel eldað getur valdið matarbornum sjúkdómum. Í kjötinu geta verið hættulegar örverur eins og t.d. Escherichia coli og Salmonella sem geta valdið alvarlegum veikindum, sérstaklega hjá viðkvæmum einstaklingum og hjá fólki í áhættuhópum eins og börnum, eldra fólki eða fólki með undirliggjandi sjúkdóma.&nbsp;Það er hægt að koma í veg fyrir að fólk veikist vegna þessara örvera með því að elda og meðhöndla kjötið á réttan hátt.&nbsp;Það er vel þekkt að boðið sé upp á mismunandi eldaðar steikur á veitingastöðum eins og vel steikt (well done), meðal steikt (medium rare) eða lítið steikt (rare). Þá er um að ræða heilan vöðva af kjöti og örverur því aðeins á ysta lagi kjötsins en ekki inni í vöðvanum. Þessar örverur drepast þegar kjötið er steikt eða grillað við háan hita.&nbsp;Það sama á ekki við um eldun á hökkuðu kjöti. Hakkað kjöt á alltaf að vera gegnumsteikt. Þegar kjöt er hakkað dreifast örverur sem áður voru á yfirborði um kjötið. Létt steiking (medium rare, rare) drepur ekki sjúkdómsvaldandi örverur sem geta verið í kjötinu enda nær kjarnhiti ekki nægilegum hita. Til að tryggja að sjúkdómsvaldandi örverur drepist verður að steikja hakkað kjöt í gegn eða þannig að kjarnhitastig nái 75°C þ.m.t. hamborgara.Matvælafyrirtæki bera alltaf ábyrgð á þeim matvælum sem þau selja, einnig í þeim tilvikum þegar viðskiptavinir óska eftir matvælum sem ekki eru gegnumsteikt.&nbsp;Til að draga úr hættunni á að neytendur fái matarborna sjúkdóma af völdum örvera í hamborgurum og öðru hökkuðu kjöti er nauðsynlegt að:&nbsp;<ul style="list-style-type: square;" data-mce-style="list-style-type: square;"><li>Geyma hakkað kjöt við rétt hitastig (0-4°C)</li><li>Gæta að hreinlæti í eldhúsinu þegar hrátt og hakkað kjöt er meðhöndlað</li><li>Koma í veg fyrir krossmengun frá hráu kjöti yfir í önnur hráefni og matvæli tilbúin til neyslu</li><li>Tryggja að starfsfólk í eldhúsi fái fullnægjandi fræðslu og þjálfun</li><li>Þvo vel hendur fyrir matreiðslu og eftir að hafa meðhöndlað hrátt kjöt. (Notkun á einnota hönskum kemur ekki í staðinn fyrir handþvott)</li><li>Þíða hakkað kjöt í kæli við 0-4°C og tryggja að það sé að fullu þiðið áður en það er eldað</li><li>Elda ekki hakkað kjöt sem ekki er að fullu þiðið&nbsp;</li><li>Gegnumsteikja allt hakkað kjöt þannig að kjarnhitinn nái 75°C&nbsp;</li><li>Gera kröfur til birgja um virkt matvælaöryggiskerfi, m.a. um sýnatökur og þrifaeftirlit</li></ul>

Greinar og fréttir

Um áform stjórnvalda - skoðanir heilbrigðisfulltrúa

Hagsmunir almennings eru í húfi

Tvöföldun eftirlits í skjóli einföldunar – FHU varar við ...

Framtíð heilnæms umhverfis á Íslandi

Hvað er heilbrigðiseftirlit?

Meðferð og eldun á kjöthakki þ.m.t. hamborgurum