Blog

Kolbrún Georgsdóttir, heilbrigðisfulltrúi í Reykjavík, hefur sent Jóhanni Páli Jóhannssyni, umhverfis-, orku- og loftlagsráðherra, opið bréf þar sem hún lýsir yfir áhyggjum af fyrirhuguðum kerfisbreytingum á heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga.Í bréfinu gagnrýnir hún skort á faglegu samráði og varar við að færsla verkefna til ríkisins geti grafið undan lýðheilsu og þjónustu við íbúa. Hún leggur áherslu á mikilvægi staðbundins eftirlits og kallar eftir faglegri úttekt áður en breytingar verða gerðar.Lesa má bréf Kolbrúnar <a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252791625d/opid-bref-til-johanns-pals-johannssonar-umhverfis-orku-og-loftlagsradherra" href="https://www.visir.is/g/20252791625d/opid-bref-til-johanns-pals-johannssonar-umhverfis-orku-og-loftlagsradherra" target="_blank" rel="noopener">hér</a>.&nbsp;

Opið bréf til ráðherra

Málþing um heilbrigðiseftirlit á Íslandi verður haldið í Norræna húsinu þann 21. október 2025 kl. 16:30–17:30. Viðburðurinn ber yfirskriftina „Heilnæmt umhverfi í þágu almennings“ og er skipulagður af Félagi heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa í samstarfi við FÍN.Á dagskrá eru áhugaverð erindi sem varpa ljósi á sögu, þróun og mikilvægi heilbrigðiseftirlits á Íslandi:<ul><li style="">Stefán Pálsson, sagnfræðingur: „Deig má ekki hnoða með fótunum“ – glefsur úr upphafssögu heilbrigðiseftirlits</li><li style="">Pétur Halldórsson, heilbrigðisfulltrúi: Hvað er heilnæmt umhverfi?</li><li style="">Snorri Hallgrímsson, varaforseti Ungra umhverfissinna: Rétturinn til að anda ómenguðu lofti</li><li style="">Kjartan Ólafsson, stjórnarmaður í heilbrigðisnefnd Suðurlands: Ríkisvæðing heilbrigðiseftirlits og hvers vegna?</li></ul>Kolbrún Halldórsdóttir, formaður BHM, stýrir fundinum. Húsið opnar kl. 16:00 og verður boðið upp á léttar veitingar og spjall til kl. 18:00.Viðburðinum verður streymt. <a data-mce-href="Facebook.com/events/3305411512930224." href="Facebook.com/events/3305411512930224." target="_blank" rel="noopener">Nánari upplýsingar má sjá á viðburðasíðu á Facebook</a>.&nbsp;<figure id="figure-jfs59rh4o7mgun95ct" class=""><img id="jfs59rh4o7mgun95ct" src="https://cdn.durable.co/blocks/4Oi3fcIMyTQ7Mhtj9XPKvpIavBjXoAb9SZXNq1lvyALr1jaTbIc3oNNOLTRwNcBK.jpg" alt="" title="" class="object-cover bg-gray-100 rounded-lg md:rounded-xl lg:rounded-2xl" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;" data-corners="default" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/blocks/4Oi3fcIMyTQ7Mhtj9XPKvpIavBjXoAb9SZXNq1lvyALr1jaTbIc3oNNOLTRwNcBK.jpg" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;"></figure>

Málþing um heilnæmt umhverfi í þágu almennings

<figure id="figure-a4i0jltu5mgkppt1z"><img id="a4i0jltu5mgkppt1z" src="https://cdn.durable.co/covers/aM91MULO2AzyCOL8usI1IpHE2DFG8VP6HcjEKC4Z246a12l7awBCWMy56QeasCjK.jpg" alt="" title="" class="object-cover bg-gray-100 rounded-sm md:rounded-md lg:rounded-lg" style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;" data-corners="small" data-aspect="16:9" data-caption="" data-positionx="undefined" data-positiony="undefined" data-fullwidth="false" data-mce-src="https://cdn.durable.co/covers/aM91MULO2AzyCOL8usI1IpHE2DFG8VP6HcjEKC4Z246a12l7awBCWMy56QeasCjK.jpg" data-mce-style="aspect-ratio: 16/9; object-position: undefined undefined;"></figure>Vegna áforma stjórnvalda um að leggja niður Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga þá birtist grein um málið eftir heilbrigðisfulltrúa sem birt er undir Skoðun á Vísi í dag:&nbsp;<ul><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252786990d/flaekjustig-i-skjoli-einfoldunar#0" href="https://www.visir.is/g/20252786990d/flaekjustig-i-skjoli-einfoldunar#0" target="_blank" rel="noopener">Flækjustig í skjóli einföldunar eftir Kolbrúnu&nbsp;Georgsdóttir</a></li></ul>Önnur grein um málefni þessu tengdu og komið er inn á í greininni hennar Kolbrúnar birtist einnig undir Skoðun á vísi í júní á þessu ári:&nbsp;<ul><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" target="_blank" rel="noopener">Einföldun stjórnsýslu sem snerist upp í andhverfu sína eftir Pétur Halldórsson</a></li><li><a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252771311d/ekkert-heilbrigdiseftirlit-a-islandi-" href="https://www.visir.is/g/20252771311d/ekkert-heilbrigdiseftirlit-a-islandi-" target="_blank" rel="noopener" data-mce-selected="inline-boundary">Ekkert heilbrigðiseftirlit á Íslandi ? eftir Pétur Halldórsson</a></li></ul>FHU hvetur alla til að kynna sér málið og lesa vel skrifað efni um þetta mikilvæga málefni.&nbsp;

Um áform stjórnvalda - skoðanir heilbrigðisfulltrúa

Close up the  pouring purified fresh drink water from the bottle on table in living room

Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa (FHU) varar við áformum Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um að <a data-mce-href="https://island.is/samradsgatt/mal/4045" href="https://island.is/samradsgatt/mal/4045" target="_blank" rel="noopener">leggja niður heilbrigðiseftirlit á Íslandi</a>. Það hefur félagið gert með <a data-mce-href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" target="_blank" rel="noopener">umsögn </a>um mál nr. S-160/2025 inn á samráðsgátt.Félagið telur óábyrgt af stjórnvöldum að fara í svo umfangsmiklar breytingar án greiningar á mögulegum áhrifum og án samráðs við fagaðila í stéttinni. FHU undirstrikar mikilvægi þess að vandað sé til verka en miklir hagsmunir eru í húfi, sérstaklega fyrir almenning.Markmið heilbrigðiseftirlits er að búa almenningi heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felast í heilnæmu og ómenguðu umhverfi, meðal annars með því að efla öryggi matvæla og þjónustustarfsemi og fyrirbyggja mengun í umhverfinu. Þessum verkefnum, sem snúa að því að tryggja almannaheill, er þó stefnt í hættu, og má sem dæmi nefna vatnsvernd sem heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hafa haft með höndum allt frá árinu 1968. Þá er óvíst hvaða áhrif breytingin hefði á starfsemi sem myndi fá eftirlit tveggja stofnanna í stað einnar, t.d. leikskólar, veitingastaðir og útihátíðir. Ekki er heldur búið að fjalla um afdrif umfangsmeiri umhverfismála sem hafa verið unnin í nánu samstarfi milli heilbrigðiseftirlits og annarra stofnanna sveitarfélaganna, eins og t.d. meðhöndlun skólps.Óvissa ríkir um hvernig tvær aðskildar stofnanir muni samræma forvarnir gegn sjúkdómum og hættulegum efnum sem geta borist annars vegar með matvælum og hins vegar með öðrum hætti eins og t.d. í tengslum við almenningssalerni, fráveitu og efnanotkun.Hvert eiga íbúar að leita þegar upp koma vandamál vegna hávaða, ónæðis, mengunar eða matarsýkinga? Almenningur hefur hingað til getað leitað til einnar stofnunar í sínu héraði, þ.e. heilbrigðiseftirlitsins, en með fyrirhuguðum breytingum yrði í sumum tilfellum óljóst hvort eða til hvaða stofnunar fólk ætti að leita til.FHU telur að þessum og fleiri grundvallarspurningum sé ósvarað í núverandi áformum og hefur félagið því óskað eftir fundi með ráðherra til að ræða sjónarmið sín í von um að útfæra megi farsæla lausn sem samþættir hagsmuni almennings, sjónarmið rekstraraðila og skuldbindingar stjórnvalda.<a data-mce-href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" href="https://samradapi.island.is/api/Documents/b6e6cacc-0f8f-f011-9bcf-005056bcce7e" target="_blank" data-mce-selected="inline-boundary">Umsögn Félags heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa um mál nr. S-160/2025.</a>

Hagsmunir almennings eru í húfi

Í tilefni fundar ráðuneyta í gær undir yfirskini einföldunar á regluverki vill Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa (FHU) koma á framfæri að raungerist tillagan hafi það hvorki einföldun eftirlits né fækkun eftirlitsaðila í för með sér. Aðilar sem í dag fá eftirlit heilbrigðiseftirlits sem staðsett er í þeirra heimabyggð munu framvegis lúta eftirliti tveggja ríkisstofnana. &nbsp;Félag heilbrigðis- og umhverfisfulltrúa leggst gegn tillögunni og vill ítreka mikilvægi þess að áform um kerfisbreytingar af þessu tagi séu vel ígrunduð og nauðsyn þess að haft sé samráð við sérfræðinga í heilbrigðiseftirliti.“Tillögurnar sem kynntar voru í gær sýna mikið skilningsleysi á málaflokknum og þeim fjölbreyttu verkefnum sem heilbrigðiseftirlit sinnir”, segir Pétur Halldórsson, heilbrigðisfulltrúi og gjaldkeri félagsins. “Sveitarfélögin hafa haldið úti heilbrigðiseftirliti síðastliðin 124 ár. Lögbundið hlutverk heilbrigðiseftirlits, að standa vörð um heilnæmi umhverfis fyrir íbúa sína, virðist ekki vera haft að leiðarljósi í núverandi tillögum. Kynnt einföldun virðist einblína fyrst og fremst á leyfisskylda starfsemi en ekki heilbrigðiseftirlit almennt.&nbsp;Líklegt er að eftirlit frá tveimur stofnunum myndi auka kostnað hjá rekstaraðilum, skilvirkni eftirlits myndi minnka og hætt við að hagsmunir almennings muni gleymast en heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga hefur gegnum tíðina verið öflugur málsvari hins almenna borgara.“FHU hvetur ráðuneytin til að setja hagsmuni almennings í forgang, endurskoða áformin og hefja raunverulegt samtal við fagfólk í heilbrigðiseftirliti áður en frekari skref eru tekin og íhuga það að stíga nokkur skref til baka, bæta gallaða löggjöf, draga úr gullhúðun og flækjustigi sem hefur skapast vegna vanhugsaðra breytinga sem gerðar hafa verið án nægilegrar fagþekkingar.&nbsp;FHU styður þó þá tillögu varðandi skráningakerfi heilbrigðiseftirlits sem gæti styrkt samræmingu milli svæða. FHU lýsir sig reiðubúin til að taka þátt í samtali um hvernig best væri að því staðið. Til upplýsinga:&nbsp;<a data-mce-href="https://fhu.is/blog/hvad-er-heilbrigdiseftirlit" href="https://fhu.is/blog/hvad-er-heilbrigdiseftirlit" target="_blank" rel="noopener" data-mce-selected="inline-boundary">Hvað er heilbrigðiseftirlit?﻿</a><a data-mce-href="https://fhu.is/blog/framt---heiln-ms-umhverfis----slandi" href="https://fhu.is/blog/framt---heiln-ms-umhverfis----slandi" target="_blank" rel="noopener">Framtíð heilnæms umhverfis á Íslandi</a><a data-mce-href="https://drive.google.com/file/d/1X_XLaQ9TsqEWffqYJDl2Wq0SgKRY0AH0/view?usp=sharing" href="https://drive.google.com/file/d/1X_XLaQ9TsqEWffqYJDl2Wq0SgKRY0AH0/view?usp=sharing" target="_blank" rel="noopener">Fréttatilkynning frá SHÍ varðandi ákvörðun um breyta skipan heilbrigðiseftirlits á Íslandi</a>

Tvöföldun eftirlits í skjóli einföldunar – FHU varar við vanhugsuðum kerfisbreytingum

Hinn 28. júlí 2022 ályktuðu Sameinuðu þjóðirnar í fyrsta sinn um réttindi allra til heilnæms umhverfis og var Ísland meðal þeirra ríkja sem samþykktu ályktunina með yfirgnæfandi meirihluta. Heilnæmt umhverfi er ein af stoðum hagsældar og til að viðhalda heilnæmi umhverfis þarf samfélagið að fyrirbyggja hvers konar heilsuspillandi aðstæður í nærumhverfi fólks, hvort sem það er á heimilum, vinnustöðum, við tómstundir eða annars staðar þar sem fólk fer eða dvelur.Heilsuspillandi aðstæður Orsakir heilsuspillandi aðstæðna eru fjölbreyttar og má sem dæmi nefna smitsjúkdóma, rakaskemmdir í húsnæði, ónæði og skort á góðu hreinlæti. Ógætilega framleidd matvæli og aðrar vörur geta einnig verið heilsuspillandi, s.s. snyrtivörur, lyf, leikföng, fatnaður, húsgögn og byggingarefni. Mengun spillir líka heilsu fólks, t.d. í formi svifryks, ómeðhöndlaðs skólps og losunar spilliefna í vötn og jarðveg. Loftslagsbreytingar vegna losunar gróðurhúsalofttegunda valda svo enn frekari heilsuspillandi aðstæðum, m.a. í formi aukinna flóða, þurrka og gróðurelda.Ábyrgð nærsamfélagsins í 152 ár Frá því Ísland öðlaðist réttinn til sveitarstjórnar árið 1872 hefur það verið skylda fulltrúa nærsamfélagsins að hafa gætur á heilbrigðis-ásigkomulaginu á sínu svæði, þ.e. heilnæmi umhverfis. Upphaflega höfðu hreppsnefndir þetta hlutverk en einnig mátti fela það sérstakri heilbrigðisnefnd sem var yfirleitt skipuð sýslumanni, héraðslækni og bæjarfulltrúa.Heilbrigðissamþykktir sveitarfélaga Heilbrigðisnefndir höfðu framan af takmörkuð úrræði til að framfylgja réttindum íbúa til heilnæms umhverfis en það gjörbreyttist með setningu laga nr. 26 árið 1901 um heilbrigðissamþykktir í kaupstöðum, kauptúnum og sjóþorpum á Íslandi. Líkt og nafn laganna gefur til kynna fengu heilbrigðisnefndir heimild til að setja heilbrigðissamþykktir og innihéldu þær frá upphafi heildstæðar reglur um heilnæmi umhverfis sem tóku á hvers konar heilsuspillandi aðstæðum í nærumhverfi fólks.Heilbrigðisfulltrúar Líkt og upprunaleg samsetning heilbrigðisnefnda gefur til kynna þá krefst hlutverkið valds, fagþekkingar og umboðs nærsamfélagsins. Framan af sáu nefndarmenn alfarið um starfsemina en eftir því sem fólksfjölgun jókst höfðu þeir sífellt minni tíma aflögu frá aðalstörfum sínum. Úr varð hið sérhæfða starf heilbrigðisfulltrúa en sá fyrsti hóf störf í Reykjavík árið 1905 og árið 1940 var öllum sveitarfélögum orðið skylt að ráða heilbrigðisfulltrúa.Heilbrigðiseftirlit ríkisins Fram til ársins 1969 var heilbrigðiseftirlit alfarið í höndum heilbrigðisnefnda undir yfirstjórn Landlæknis en þá var Heilbrigðiseftirlit ríkisins stofnað til að styðja enn frekar við og samræma heilbrigðiseftirlit sveitarfélaga í landinu. Heilbrigðissamþykktir voru t.a.m. samræmdar á landsvísu með heilbrigðisreglugerð, sem í dag heitir reglugerð um hollustuhætti, og þegar nafni stofnunarinnar var breytt í Hollustuvernd ríkisins árið 1981 fluttust sum sérhæfð eftirlitsverkefni til ríkisins, s.s. eftirlit með stærri verksmiðjum og matvælaframleiðslufyrirtækjum. Í dag er Heilbrigðiseftirliti ríkisins skipt upp í Umhverfisstofnun og Matvælastofnun og var það gert eftir að yfirstjórn málaflokksins fluttist frá heilbrigðisráðuneytinu til umhverfisráðuneytisins snemma.Tímabundin afturför Á undanförnum áratug hefur yfirstjórn málaflokksins verið í ólestri og framganga umhverfisráðuneytisins einkennst af skilningsleysi á tilgangi heilbrigðiseftirlits. Sem dæmi hefur verið <a data-mce-href="https://island.is/samradsgatt/mal/1228" href="https://island.is/samradsgatt/mal/1228" target="_blank" rel="noopener">reynt að afnema hæfniskröfur til heilbrigðisfulltrúa</a>, regluverkið gert flóknara með gullhúðun Evróputilskipunar í formi svokallaðrar <a data-mce-href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" href="https://www.visir.is/g/20252740434d/ein-foldun-stjorn-syslu-sem-snerist-upp-i-and-hverfu-sina" target="_blank" rel="noopener">skráningarreglugerðar</a>&nbsp;og lögbundin gerð leiðbeininga til heilbrigðisnefnda hefur verið vanrækt vísvitandi. Þrátt fyrir þessa tímabundnu afturför eftir aldarlangt uppbyggingarstarf verður þörfin á vönduðu heilbrigðiseftirliti alltaf fyrir hendi líkt og nýleg dæmi sýna, s.s. varðandi skólahúsnæði, matvælalagerð, bensínstöðvar og margt fleira.Ákall til ríkisstjórnar og Alþingis Á þingmálalista núverandi ríkisstjórnar 31. mars nk. [2024] er frumvarp um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, þ.e. nýjustu útgáfu upprunalegu laganna um heilbrigðissamþykktir frá árinu 1901, með þeim tilgangi að endurskoða eftirlitskerfið með róttækum hætti. Vandinn er þó sá að í skýrslu starfshópsins sem frumvarpið á að byggja á er lagt til að afnema heilbrigðisnefndir, afleggja hæfniskröfur til heilbrigðisfulltrúa og færa öll verkefni heilbrigðiseftirlits frá sveitarfélögum til ríkis, jafnvel þó að í skýrslunni sé skýrt tekið fram að „ekki [liggi] fyrir upplýsingar um hver áhrif verða ef tiltekinn kostur er valinn“.Til að koma í veg fyrir alvarlega afturför fyrir heilnæmi umhverfis á Íslandi er nauðsynlegt að ríkisstjórnin og Alþingi sendi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra aftur að teikniborðinu, því þótt vissulega sé þörf á að betrumbæta heilbrigðiseftirlit þá er núverandi áformum ekki viðbjargandi.Pétur Halldórsson heilbrigðisfulltrúi Upprunalega birt í Morgunblaðinu 17. febrúar 2024

Greinar og fréttir

Opið bréf til ráðherra

Málþing um heilnæmt umhverfi í þágu almennings

Um áform stjórnvalda - skoðanir heilbrigðisfulltrúa

Hagsmunir almennings eru í húfi

Tvöföldun eftirlits í skjóli einföldunar – FHU varar við ...

Framtíð heilnæms umhverfis á Íslandi